Maddi Yaptırım Türleri Nelerdir? Ceza, Tazminat, Cebri İcra, Müsadere

Ders notu: Maddi Yaptırım Türleri Nelerdir? Ceza, Tazminat, Cebri İcra, Müsadere

Hukuku ahlaktan ayıran şey: maddi yaptırım

Yaptırım, hukukun emir ve yasaklarına aykırı davranınca karşılaştığınız tepkidir. Ahlak kuralını çiğneyen ayıplanır, vicdan azabı çeker. Din kuralında ise günahkâr olma söz konusudur. Bunlar manevi yaptırımdır. Hukuk kuralında işin içine devlet girer: mahkemeler, cebri icra organları ve kolluk kuvvetleri sizi kurala uymaya zorlar. İşte hukuk kuralını ayıran şey bu maddi yaptırımdır. Daha önce hukuk kurallarının türlerini görmüştük; bugün uymayınca ne olduğuna bakıyoruz. Altı başlığımız var: ceza, tazminat, cebri icra, iptal, hükümsüzlük ve müsadere.

TCK'da ceza: yalnız suça, yalnız kanunla

İlk başlık ceza. Türk Ceza Kanunu kırk beşinci maddeye göre suç karşılığında uygulanan cezalar iki tanedir: hapis ve adli para cezası. Anayasa otuz sekizinci madde de nettir: ceza ancak kanunla konulur. Ceza Kanunu ikinci madde ise idarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulamayacağını söyler. Şimdi tablonun son satırına bakın. İdari para cezası, adında ceza geçse de bu iki türden biri değildir. O, kabahatin karşılığıdır; Kabahatler Kanunu on altıncı madde idari yaptırımları idari para cezası ve idari tedbirler diye sayar. Sınavda Ceza Kanunu'na göre sorulduğunda hapis ve adli parayı seçin.

Tazminat zararı giderir, cebri icra hakkı zorla sağlar

Borçlar Kanunu kırk dokuzuncu madde: kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Maddi tazminatın en önemli kaynağı olan haksız fiil budur; ama tazminat sözleşmeye aykırılıktan da doğabilir. Tazminat maddi olabilir; bedensel bütünlüğün zedelenmesinde ise elli altıncı maddedeki manevi tazminat da gündeme gelir. Cebri icrada mantık başka: hukuk devletinde hakkınızı kendiniz alamazsınız, hakkınız devlet gücüyle sağlanır. Örneğin bir taşınırın teslimine dair mahkeme kararı var. İcra ve İflas Kanunu yirmi dördüncü maddeye göre icra memuru borçluya yedi gün içinde teslimi emreder. Borçlu uymazsa mal elinden zorla alınıp alacaklıya verilir.

İdari iptal ve kesin hükümsüzlük neye uygulanır?

Sıradaki iki kavramı birbirine karıştırmayın. İptal, burada hukuka aykırı idari işleme yöneliktir. İdari Yargılama Usulü Kanunu ikinci maddede beş yön sayılır: yetki, şekil, sebep, konu, maksat. Bunlardan biri hukuka aykırıysa menfaati ihlal edilen iptal davası açar; işlem iptal edilirse bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar. Kesin hükümsüzlük ise sözleşmeye yöneliktir. Borçlar Kanunu yirmi yedinci madde: emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı ya da konusu imkânsız sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür, yani geçersizdir. Daha önce gördüğümüz emredici kural burada karşınıza çıkıyor. Kesin hükümsüzlüğe mutlak butlan da denir; kaynaklarda bu yaptırım geçersizlik başlığıyla da geçer. Dikkat: esaslı yanılma bu listede yoktur; onu otuzuncu madde düzenler ve yanılan taraf sözleşmeyle bağlı olmaz. Kaynaklar bu hâli özel hukuktaki iptal edilebilirlik olarak anlatır; yani iptal sözcüğü yalnız idari işlemde geçmez.

Müsadere, CMK'daki el koyma değildir

Son başlık müsadere, Türkçesiyle zoralım. Suçla ilgili belirli eşya ya da kazancın mülkiyetinin devlete aktarılmasıdır. Ceza Kanunu elli dördüncü madde eşya müsaderesini, elli beşinci madde kazanç müsaderesini düzenler. Sınavda iki noktaya dikkat edin. Birincisi, Ceza Kanunu'ndaki müsadere ceza değildir; kanunda güvenlik tedbirleri bölümündedir. İkincisi, Ceza Muhakemesi Kanunu'ndaki el koymayla aynı şey değildir. Notlarda müsadere için el koyma dendiğini görebilirsiniz, ama kanunda bunlar ayrı kurumlardır. El koyma bir koruma tedbiridir. Yüz otuz birinci maddeye göre eşyanın muhafazasına gerek kalmazsa ya da müsadereye tabi olmadığı anlaşılırsa eşya geri verilir. Yani el koymada mal geri dönebilir, müsaderede mülkiyet devlete geçer.

Tek iş kazası, birden çok yaptırım

Şimdi hepsini iş kazasında birleştirelim. Çalışan, önlem alınmadığı için öldü. Taksirle öldürmeden Ceza Kanunu seksen beşinci madde gereği hapis cezası gündeme gelebilir. Zarar için Borçlar Kanunu dört yüz on yedinci madde gereği sözleşmeye aykırılık hükümlerine göre tazminat istenebilir. 6331 sayılı Kanun'daki yükümlülüğe aykırılık için yirmi altıncı maddeden idari para cezası verilebilir. Mahkemenin hükmettiği para ödenmezse icra dairesi devreye girer; bu da cebri icradır. Bir de şunu not edin: Borçlar Kanunu yetmiş dördüncü maddeye göre hukuk hâkimi, ceza hâkiminin beraat kararıyla bağlı değildir. Yani ceza davasında beraat, tazminatı kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Hapis türleri (TCK m.46): ağırlaştırılmış müebbet, müebbet, süreli. Süreli hapis, kanunda aksi yoksa 1 aydan az, 20 yıldan çok olamaz (m.49/1); 1 yıl veya daha az olan kısa süreli hapistir (m.49/2).
• Adli para cezası (TCK m.52): 5 günden az, kanunda aksi yoksa 730 günden çok olamaz; bir gün karşılığı en az 100, en çok 500 TL.
• Kanunilik: ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur (Anayasa m.38/3); idarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulamaz (TCK m.2/2).
• Kabahat (5326 s.K. m.2): kanunun karşılığında idari yaptırım öngördüğü haksızlık. İdari yaptırımlar idari para cezası ve idari tedbirlerdir (m.16); mülkiyetin kamuya geçirilmesi idari tedbirdir ve kanunda açık hüküm gerekir (m.16/2, m.18/1).
• İspat: haksız fiilde zararı ve kusuru zarar gören ispat eder (TBK m.50/1); borca aykırılıkta borçlu, kusursuz olduğunu ispat etmedikçe zarardan sorumludur (TBK m.112). İşçinin ölümüne bağlı zararların tazmini sözleşmeye aykırılık hükümlerine tabidir (TBK m.417/3), yani iş kazasında m.112 uygulanır; haksız fiil hükümleri de kıyasen işletilir (TBK m.114/2).
• Kısmi hükümsüzlük (TBK m.27/2): bir kısım hükümlerin hükümsüzlüğü diğerlerini etkilemez; ancak bunlar olmadan sözleşme yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa tamamı hükümsüz olur.
• Yanılma, aldatma, korkutma (TBK m.30, 36, 37, 39): taraf sözleşmeyle bağlı olmaz; öğrenmeden ya da korkutmanın etkisi kalktıktan itibaren 1 yıl içinde bildirmezse sözleşmeyi onamış sayılır. Öğretide bu hâllere iptal edilebilirlik denir: iptal hakkı süresinde kullanılırsa işlem baştan beri hükümsüz olur (AÖF Ünite 7).
• Evlenmede mutlak butlan (TMK m.145): evli olma, sürekli ayırt etme gücünden yoksunluk, engel akıl hastalığı, engel hısımlık.

Sık sorulan sorular

Hukuk kurallarının yaptırımı hangi niteliktedir?

Maddi: arkasında devletin zorlayıcı gücü vardır.

TCK'ya göre suç karşılığı cezalar hangileridir?

Hapis ve adli para cezası (TCK m.45).

İdari para cezası neyin karşılığıdır?

Kabahatin; Kabahatler K. m.16'daki idari yaptırımdır.

Tazminatın iki türü nedir?

Maddi tazminat ve manevi tazminat.

Cebri icra nedir?

Hakkın devlet gücüyle, zorla yerine getirilmesidir.

İdari işlem hangi beş yönden hukuka aykırı olabilir?

Yetki, şekil, sebep, konu, maksat (İYUK m.2/1-a).

TBK m.27'ye göre sözleşme hangi hâllerde kesin hükümsüzdür?

Emredici hüküm, ahlak, kamu düzeni, kişilik hakkına aykırılık; imkânsız konu.

Müsadere TCK'da hangi başlık altındadır?

Güvenlik tedbirleri; ceza değildir (TCK m.54, 55).

Kaynaklar

• Anadolu Üniv. AÖF, Hukukun Temel Kavramları kısa özet, Ünite 1
• Ankara Üniv. Açık Ders, 'Yaptırım' notu
• 5237 s. TCK m.45/1
• Anayasa m.38/3
• 5326 s. Kabahatler K. m.2/1, m.16/1-2, m.18/1
• 6098 s. TBK m.49/1