1982 Anayasasında Temel Haklar ve Ödevler: Kişi, Sosyal-Ekonomik, Siyasi

Ders notu: 1982 Anayasasında Temel Haklar ve Ödevler: Kişi, Sosyal-Ekonomik, Siyasi

Temel Haklar ve Ödevler kısmı dört bölümdür

Önce haritayı görelim. Anayasanın ikinci kısmının adı Temel Haklar ve Ödevler, ve dört bölümden oluşuyor. Birinci bölüm genel hükümler, on ikinci maddeden on altıncı maddeye kadar. Bu derste işleyeceğimiz üç grup bundan sonra başlıyor. Kişinin hakları ve ödevleri on yediden kırka. Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler kırk birden altmış beşe. Siyasi haklar ve ödevler altmış altıdan yetmiş dörde. Kapaktaki üç sayıyı aklınıza yazın: on yedi, kırk bir, altmış altı. Bunlar üç grubun başlangıç maddeleri.

Kişinin hakları: m.17–40, 15 başlık

Kişinin hakları on beş ana başlık. Hepsini ezberlemeye çalışmayın, dört alana ayırın; bu gruplama Anayasanın değil, benim size önerdiğim bir kolaylık. Beden ve özgürlük: kişinin dokunulmazlığı, zorla çalıştırma yasağı, kişi hürriyeti. Özel alan: özel hayat, konut dokunulmazlığı, haberleşme, yerleşme ve seyahat. Düşünce: din ve vicdan, düşünce, bilim ve sanat, basın. Son olarak toplum ve mal: toplantı hakları, mülkiyet, hak arama ve ispat hakkı. Kaba bir ölçü söyleyeyim: burada kişi, başkasına ve Devlete şunu der: benim alanıma dokunma.

Sosyal ve ekonomik haklar: m.41–65, 13 başlık

İkinci grup on üç ana başlık. Aile ve eğitim, kamu yararı başlığı altında kıyılar, toprak, kamulaştırma, devletleştirme; sonra sağlık, çevre, konut, gençlik, spor, sosyal güvenlik, tarih ve kültür varlıkları, sanat. Bu maddeleri okuduğunuzda sık sık aynı kalıbı görürsünüz: Devlet gerekli tedbirleri alır. Yani burada kişi Devlete şunu der: bana destek ol. Bu ölçü her maddede tutmaz: sendika kurma da bu bölümdedir. Emin olmadığınızda bölümü ölçüden değil madde numarasından çıkarın. Peki Devlet bunu sınırsız mı yapar? Hayır. Altmış beşinci madde sınırı koyuyor: Devlet bu görevlerini mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir. Bu ifadeyi olduğu gibi aklınızda tutun.

Çalışma da bu bölümde: hem hak hem ödev

Çalışma hayatı da bu grupta; iş güvenliğine yakın maddeler burada. Kırk sekizinci madde: herkes dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetine sahiptir. Kırk dokuzuncu madde: çalışma, herkesin hem hakkı hem ödevidir. Ellinci madde: kimse yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz; dinlenmek de çalışanların hakkıdır. Elli birden elli beşe kadar da sendika, toplu iş sözleşmesi, grev ve lokavt, ücrette adalet var. Kısacası işçiyle ilgili haklar çoğunlukla bu bölümdedir; birazdan göreceğimiz istisna hariç.

Siyasi haklar: m.66–74, 7 başlık

Üçüncü grup yedi ana başlık, en kısası bu. Türk vatandaşlığı; seçme, seçilme ve siyasi faaliyet; siyasi partiler; kamu hizmetlerine girme; vatan hizmeti; vergi ödevi; dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma. Burada kişi çoğunlukla vatandaş olarak yönetime katılır ve ödevini yapar. Dikkat: vergi ödevinde metin vatandaş değil, herkes der. Şunu özellikle aklınızda tutun: vergi ödevi ve vatan hizmeti ekonomik ya da sosyal gibi görünür ama siyasi haklar ve ödevler bölümündedir. Siyasi partileri ve oy kullanamayanları ayrıca işleyeceğiz.

Aynı konu, farklı bölüm

Aynı konu iki ayrı bölümde çıkabiliyor. Konut: dokunulmazlığı kişinin haklarında, yirmi birinci madde; konut hakkı ise sosyal bölümde, elli yedinci madde. Çalışma: zorla çalıştırma yasağı kişinin haklarında, on sekizinci madde; çalışma hakkı ve ödevi sosyal bölümde, kırk dokuzuncu madde. Az önce söylediğim istisna buydu. Örgütlenme: dernek kurma kişinin haklarında, sendika kurma sosyal bölümde. Mülk: mülkiyet hakkı kişinin haklarında, kamulaştırma sosyal bölümde. Şıkta bu sözcükleri görünce acele etmeyin, başlığın tamamını okuyun.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Başlık sayıları: Kişinin hakları I–XV, sosyal ve ekonomik haklar I–XIII, siyasi haklar I–VII ana başlıktan oluşur. Soru bu başlık adlarıyla gelebilir; alan gruplaması (beden, özel alan vb.) bizim öğrenme kolaylığımızdır, Anayasada yoktur.
• Çalışma şartları (m.50/2-4): Küçükler, kadınlar ve bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunur. Ücretli hafta ve bayram tatili ile ücretli yıllık izin kanunla düzenlenir.
• Toplu sözleşme ve grev (m.53, m.54): Memurlar ve diğer kamu görevlileri toplu sözleşme yapma hakkına sahiptir (m.53, 5982 s.K. ile eklenen fıkra). Kamu Görevlileri Hakem Kurulu ve Yüksek Hakem Kurulu kararları kesindir; birincisi toplu sözleşme, ikincisi toplu iş sözleşmesi hükmündedir. Greve katılmayanların işyerinde çalışmaları engellenemez (m.54 son fıkra).
• Asgari ücret (m.55/3): Tespitte çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu da gözönünde bulundurulur.
• Sağlık ve çevre (m.56): Herkes sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir.
• Kamu hizmeti (m.70, 71): Her Türk kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir; hizmete alınmada görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım gözetilemez. Mal bildiriminde bulunma ve bildirimlerin tekrarlanma süreleri kanunla düzenlenir; yasama ve yürütme organlarında görev alanlar bundan istisna edilemez.
• Vergi (m.73): “Herkes” mali gücüne göre vergi öder. Vergi, resim, harç kanunla konulur, değiştirilir, kaldırılır. Muaflık, istisna, indirim ve oranlarda kanunun belirttiği sınırlar içinde değişiklik yetkisi Cumhurbaşkanına verilebilir.
• Dilekçe ve kamu denetçisi (m.74): Vatandaşlar ve karşılıklılık esası gözetilerek Türkiye'de ikamet eden yabancılar dilekçe hakkına sahiptir; bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma “herkes” içindir. Kamu Başdenetçisi TBMM tarafından gizli oyla 4 yıl için seçilir.

Sık sorulan sorular

Kişinin hakları ve ödevleri hangi maddeler arasında?

m.17–40

Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler hangi maddeler arasında?

m.41–65

Siyasi haklar ve ödevler hangi maddeler arasında?

m.66–74

Konut dokunulmazlığı hangi bölümde?

Kişinin hakları ve ödevleri (m.21)

Konut hakkı hangi bölümde?

Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler (m.57)

Zorla çalıştırma yasağı hangi bölümde?

Kişinin hakları ve ödevleri (m.18)

Vergi ödevi hangi bölümde?

Siyasi haklar ve ödevler (m.73)

Devlet sosyal ve ekonomik görevlerini hangi ölçüde yerine getirir?

Mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde (m.65)

Kaynaklar

• Anayasa, mevzuat.gov.tr metni
• TBMM Anayasa metni