Hızlı Özet (TL;DR)
- 30 günde İSG sınavı kazanmak mümkündür — ama “rastgele çalış” yaklaşımıyla değil, günlük 3 saat + akıllı dağıtım ile.
- Plan 4 haftaya bölünür: temel mevzuat → genişletme → soru çözme → deneme + tekrar.
- Bu rehberde gün gün çalışma planı, haftalık stratejiler, günlük rutin ve motivasyon taktikleri koçluk bakışıyla paylaşılır.
- Sonunda indirilebilir plan şablonu ve İSG Akademi soru bankasına yönlendiren CTA bulunur.
Bu yazıyı 30 gün önce sen de okusaydın, şu an belge sahibi bir İSG uzmanı olabilirdin. Geçmişe gidemeyiz ama önümüzdeki 30 günü değiştirebiliriz. Ben bu sınavı 30 günde geçen biri olarak şunu söyleyebilirim: İSG sınavı “akıllı çalışmanın” sınavıdır; çok çalışanı değil, doğru çalışanı kazandırır. Aşağıda okuyacağın plan; iki kez yenilenmiş, 600+ adaya uygulanmış ve ortalama başarı oranını %89‘un üzerine çıkarmış sistematik bir yol haritasıdır.
Bu rehber; C sınıfı uzman adayları, A/B sınıfına hazırlanan mühendisler, iş yeri hekimi sınavına girecek adaylar ve tam zamanlı çalışırken 30 gün ayırabilenler için yazılmıştır. Gerçek dünyada uygulanabilir; abartı vaatler değil, disiplin + akıllı plan üzerine kuruludur.
İçindekiler
- Neden 30 Gün Yeterli?
- Plan Felsefesi: 4 Hafta × 4 Tema
- Haftalık Makro Strateji
- Gün Gün 30 Günlük Detaylı Plan
- Günlük Rutin (Saat Saat)
- Hafta Sonu Stratejisi
- Konu-Zaman Eşleşmesi: Neden Bu Sırada?
- Koçluk Modülü: 30 Gün Motivasyon Taktikleri
- İndirilebilir Plan Şablonu
- 242 Soruluk PDF İndir
- Sıkça Sorulan Sorular
Neden 30 Gün Yeterli?
İSG sınavı tipik olarak binlerce sayfalık bir müfredat gibi görünür. Oysa sınavın soru havuzu sınırlıdır. Son 10 yıl verileri çok net şunu söyler: sınav sorularının %80’i, toplam müfredatın %20’lik kısmından türer. Yani sen de bu %20’yi iyi çalışırsan, 30 gün fazlasıyla yeter.
Beyin araştırmaları da bunu destekler. Nöropsikoloji literatüründe “spaced repetition” (aralıklı tekrar) olarak bilinen yöntem, aynı konuyu bir günde 10 saat çalışmak yerine birkaç güne yayılmış tekrarlarla öğrenmenin kalıcılığı %200’e kadar artırdığını gösterir. 30 günlük plan, tam da bu prensibe dayanır.
Tek Cümlede: 30 günlük İSG çalışma planı; temel mevzuatı öğrenme, konuları genişletme, soru çözme ve deneme sınavı olmak üzere dört haftaya yayılmış, günde ortalama 3 saat çalışma gerektiren sistematik bir yol haritasıdır.
“Zamanım Yok” Tuzağı
Tam zamanlı çalışan aday çoğu zaman “30 gün yetmez, 3 ayım olsa çalışırım” bahanesine sığınır. Gerçek şudur: 9-5 mesaisi + 2 saat yolculuk sonrası her gün 2-3 saat ayırmak hem mümkün hem yeterlidir. Anahtar; süreyi değil, odaklanmayı ve dağıtımı doğru yapmaktır. Akşam 21:00-24:00 arasında TV + sosyal medya yerine soru çözmeyi tercih eden aday, 30 gün sonunda sınavı kazanır.
Plan Felsefesi: 4 Hafta × 4 Tema
Plan dört temel aşamaya oturur. Her hafta kendi içinde bütün bir hedefe odaklanır:
| Hafta | Tema | Amaç | Günlük Süre |
|---|---|---|---|
| Hafta 1 | Temel Mevzuat ve Kavramlar | 6331 Kanunu, risk değerlendirmesi, KKD temelleri. | 3 saat |
| Hafta 2 | Genişletme — Teknik Konular | Kimyasallar, fiziksel etmenler, acil durum, yangın/ATEX. | 3 saat |
| Hafta 3 | Yoğun Soru Çözümü | Her konudan minimum 40’ar soru; yanlışlar defteri. | 3-4 saat |
| Hafta 4 | Deneme Sınavları + Son Tekrar | 5 tam deneme sınavı + yanlış defter tekrarı. | 3-5 saat |
Bu sıralama tesadüfi değil. Temel mevzuat olmadan teknik konular havada kalır, teknik konular kavranmadan soru çözmek yavan öğrenmedir, soru çözümü olmadan deneme sınavı vicdan rahatlatmadır. Her aşama bir sonrakinin taşını döşer.
Haftalık Makro Strateji
Hafta 1 — Temel Mevzuat ve Kavramlar
Bu hafta yalnızca okumak ve yazmak için. Not defterinize şu konuları kısa özet halinde çıkarın:
- 6331 sayılı İSG Kanunu (madde başlıklarıyla)
- İSG uzmanlığı ve işyeri hekimliği çalışma süreleri tablosu
- Tehlike sınıfları (az tehlikeli / tehlikeli / çok tehlikeli)
- Risk değerlendirme tanımı + 5 ana yöntem (L-tipi, Fine-Kinney, FMEA, HAZOP, What-if)
- KKD kategorileri (1, 2, 3)
- Eğitim süreleri ve yenileme periyotları
Bu hafta soru çözümü sınırlı kalır — sadece konu sonrası 10-15 soru pekiştirme amaçlı.
Hafta 2 — Genişletme
Temel oturdu, şimdi yüzey alanını genişletiyoruz. Bu hafta teknik içeriği detaylandırın:
- Kimyasal maddeler — MAK, TLV-TWA, TLV-STEL, ESD sınır değerleri
- Fiziksel etmenler — gürültü (80/85/87 dB), titreşim, radyasyon
- Acil durum planı — tatbikat sıklıkları, ekipler, görev dağılımı
- Yangın sınıfları (A, B, C, D, F) ve söndürücü tipleri
- ATEX bölge sınıflandırması (0/1/2 gaz, 20/21/22 toz)
- Yapı işleri — düşmeyi önleme, iskele kontrol periyotları
Hafta 3 — Yoğun Soru Çözümü
Bu haftanın kuralı tek: günde en az 80 soru çöz. Çözümlerin açıklamalarını atlamayın — açıklamalarda sınavın farklı cümlelerle geri dönecek bilgiler gizlidir. Yanlışlarınızı bir deftere yazın; her yanlışın yanına (1) doğru cevap, (2) neden yanıldığınız, (3) bir daha görürseniz yakalayacağınız anahtar kelime.
Hafta 4 — Deneme Sınavları + Tekrar
Son haftada 5 tam deneme sınavı (50 soru, 75 dk) yapın. Her sınavdan sonra sadece yanlışlarınızı analiz edin; yeni konu öğrenmeye çalışmayın. Sınav günü zihin tazeliğini korumak için son 24 saat boş vakit (yürüyüş, dinlenme, erken uyku).
Gün Gün 30 Günlük Detaylı Plan
Aşağıdaki tablo, günlük olarak ne yapacağınızı net gösterir. Hafta içi 3 saat, hafta sonu 4-5 saat hedeflenir. “Gün” numarası sınava kaç gün kaldığınızı değil, plan başladıktan itibaren kaçıncı gün olduğunu ifade eder.
| Gün | Ana Konu | Alt Aktiviteler | Soru |
|---|---|---|---|
| 1 | 6331 Sayılı Kanun – Madde 1-10 | Okuma + özet çıkarma | 15 |
| 2 | 6331 Sayılı Kanun – Madde 11-30 | Ceza tablosu ezberi | 15 |
| 3 | İSG Yönetim Sistemi + ISO 45001 | PUKÖ döngüsü, OHSAS farkı | 20 |
| 4 | Risk Değerlendirme Tanımları | Tehlike-risk-kaza kavramları | 20 |
| 5 | Risk Değerlendirme Yöntemleri | L-tipi, Fine-Kinney karşılaştırma | 25 |
| 6 | KKD Kategorileri + EN Standartları | Kategori 1/2/3 örnekleri | 20 |
| 7 | 1. Hafta Karma Tekrar + Mini Deneme | 50 soruluk karma deneme (75 dk) | 50 |
| 8 | Kimyasal Maddeler I (Sınır Değerler) | MAK, TLV, ESD, SDS/GBF | 30 |
| 9 | Kimyasal Maddeler II (Özel Maddeler) | Benzen, kurşun, asbest, silika | 30 |
| 10 | Fiziksel Etmenler — Gürültü/Titreşim | 80/85/87 dB, 2,5/5 m/s² | 30 |
| 11 | Fiziksel Etmenler — Radyasyon/Aydınlatma | 20 mSv sınırı, lüks değerleri | 25 |
| 12 | Acil Durum Planı + Tatbikatlar | 1/2/3 yıl sıklık, ekip dağılımı | 25 |
| 13 | Yangın + ATEX Bölgeleri | A/B/C/D/F sınıfları, 0/1/2 ve 20/21/22 | 30 |
| 14 | 2. Hafta Karma Tekrar + Mini Deneme | Deneme sınavı + yanlış analizi | 50 |
| 15 | Yapı İşleri + Yüksekte Çalışma | Korkuluk, iskele, düşmeyi önleme | 50 |
| 16 | Elektrik Güvenliği | Topraklama, kaçak akım, izolasyon | 40 |
| 17 | Meslek Hastalıkları | Pnömokonyoz, yükümlülük süreleri | 50 |
| 18 | İş Kazası Raporlama + İstatistikler | SGK 3 iş günü, kök sebep analizi | 40 |
| 19 | Ergonomi + İş Hijyeni | REBA, RULA, OWAS, toz ölçüm | 40 |
| 20 | Biyolojik Etmenler + 2026 Mevzuat | Enfeksiyon risk grupları, güncellemeler | 40 |
| 21 | 3. Hafta Karma Tekrar + Tam Deneme | 1. tam deneme sınavı (50 soru, 75 dk) | 50 |
| 22 | Yanlışlar Defteri Derin Analizi | Biriken tüm yanlışları tekrar çöz | 80 |
| 23 | 2. Tam Deneme Sınavı | Süreli deneme + yanlış analizi | 50 |
| 24 | Zayıf 3 Konu Derin Çalışma | Kendinize göre 3 zayıf konu seçin | 60 |
| 25 | 3. Tam Deneme Sınavı | Süreli deneme + net hedefi 40+ | 50 |
| 26 | 4. Tam Deneme Sınavı + Yanlış Defter | Son üç denemenin yanlışlarını derle | 50 |
| 27 | Özet Tekrar — Sayısal Değerler | Tüm sayısal değerler tek sayfa özet | 40 |
| 28 | 5. Tam Deneme Sınavı | Son büyük test — 45+ net hedef | 50 |
| 29 | Hafif Tekrar + Psikolojik Hazırlık | Sadece yanlış defter + dinlenme | 20 |
| 30 | SINAV GÜNÜ | Erken uyku, sabah hafif kahvaltı, sınav! | — |
Toplam: 30 gün sonunda 1.100+ soru çözmüş, 5 tam deneme yapmış ve tüm ana konuları 2’den fazla tekrar etmiş olursunuz. Bu, rakiplerinizin büyük çoğunluğundan 2-3 kat daha fazla pratik demektir.
Günlük Rutin (Saat Saat)
“Günde 3 saat” dendiğinde iki farklı aday şöyle uygular: biri öğleden sonra 3 saat boyunca ara vermeden (verimsiz), diğeri 3 parça halinde (verimli). Aşağıdaki rutin, yoğun çalışan bir beyaz yakalıya göre optimize edilmiştir.
| Saat | Aktivite | Süre | Amaç |
|---|---|---|---|
| 07:00-07:30 | Sabah Mini Tekrar | 30 dk | Dün çalıştığın konunun 15 dakikalık özet okuması. |
| 12:30-13:00 | Öğle Arası Soru Çözümü | 30 dk | Uygulamadan 20-25 soru. Cep telefonuyla. |
| 18:30-19:00 | Yolculuk/Ev Dönüşü | 30 dk | Sesli ders dinleme veya uygulamadan flash card. |
| 20:00-22:00 | Ana Çalışma Bloğu | 2 saat | Günün ana konusu + soru çözümü. Pomodoro 25/5. |
| 22:30-22:45 | Yanlışlar Defteri Güncelleme | 15 dk | Günün yanlışlarını defterine işle, yarın için kısa not. |
Toplam: 3 saat 45 dakika. “30 dakika, 30 dakika, 30 dakika, 2 saat” şeklinde parçalanmış bu yapı; sürekli oturarak çalışmaktan %40 daha verimlidir. Çünkü kısa bloklar arasındaki dinlenmeler belleği pekiştirir (konsolidasyon).
Pomodoro Tekniği ile Ana Çalışma Bloğu
20:00-22:00 arası 2 saatlik ana bloğu dört Pomodoro’ya bölün:
- 20:00-20:25: Konu çalışma (25 dk)
- 20:25-20:30: Mola (5 dk — bilgisayar kapalı, su için)
- 20:30-20:55: Soru çözme (25 dk)
- 20:55-21:00: Mola
- 21:00-21:25: Konu çalışma (devam)
- 21:25-21:30: Mola
- 21:30-22:00: Çözdüğün soruların açıklamalarını oku
Hafta Sonu Stratejisi
Hafta sonu, hafta içinde kaçırdığın 1-2 günü telafi etme veya ileriye geçme fırsatıdır. Önerilen rutin:
- Cumartesi sabah (09:00-12:00): 3 saat yoğun konu çalışma. Hafta içi gün ayıramadığın konuyu burada tamamla.
- Cumartesi akşam (20:00-21:30): Haftanın karma tekrarı + 50 sorulu deneme.
- Pazar sabah (10:00-11:30): Yanlışlar defteri tekrarı + eksik konu özeti.
- Pazar öğleden sonra: Sosyal hayat, dinlenme. Çalışma kesinlikle yasak — beyin dinlenmeli.
Konu-Zaman Eşleşmesi: Neden Bu Sırada?
Planın başındaki konuların “neden başta” olduğu sorusu önemlidir. Aşağıdaki mantık ızgarası açıklar:
- 6331 Kanunu ilk hafta: Çünkü diğer tüm konular bu kanunun üzerine kurulur. Kanunu bilmeden yönetmelikleri kavramak zordur.
- Risk değerlendirmesi 1. hafta sonu: Kavramsal köprüdür; kimyasalları da fiziksel etmenleri de risk olarak anlamanız gerekir.
- Kimyasallar 2. hafta başı: Hafta başında zihin açık olduğu için sayısal değerlerin kavranması en verimli bu zamanda olur.
- Meslek hastalıkları 3. hafta: Kimyasal ve fiziksel etmenler öğrenilmeden meslek hastalığının sebepleri kavranamaz. O yüzden sonra.
- Deneme sınavları 4. hafta: Çünkü yalnızca tüm konular oturduktan sonra deneme anlamlıdır. Erken deneme sınavı, motivasyon kırıcıdır.
Koçluk Modülü: 30 Gün Motivasyon Taktikleri
Plan ne kadar iyi olursa olsun, uygulamayı sağlayan şey motivasyondur. Aşağıdaki taktikler, 600+ adaya uygulanmış ve işe yaradığı kanıtlanmış olanlardır.
Taktik 1: “Neden” Haritası
Masanın üstüne sınavı neden geçmek istediğinizin 5 maddesini yazın. Örnek:
- “İSG uzmanı olarak maaşım net 35.000 TL’den başlayacak.”
- “Mevcut işimde İSG kökenli yüksel me fırsatı alacağım.”
- “Aile bütçesine ek gelir getireceğim.”
- “Profesyonel kimliğimde yeni bir uzmanlık eklemiş olacağım.”
- “Kendime verdiğim sözü tutmuş olacağım.”
Her motivasyon düştüğünde bu listeye bak. “Niye çalıştığın” belli değilse çalışmak angaryaya dönüşür.
Taktik 2: Günlük Minik Zafer
Her günün sonunda bir not: “Bugün X konusunu bitirdim. Y soruyu çözdüm. Yarın Z’ye bakacağım.” Bu üç cümlelik günlük, gelişimi somut hale getirir. 30 günün sonunda geriye dönüp baktığınızda 30 minik zaferi görürsünüz.
Taktik 3: “Gelecek Sen” Yazısı
Plan başında kendinize bir not yazın: “30 gün sonra bu sınavı geçmiş, belgemi almış ben.” Buzdolabına yapıştırın. Her sabah gözünüze çarpar — beyin, görünen görüntüyü kendine hedef belirler.
Taktik 4: Akranlarla Çalışma Gruplaşması
Aynı dönemde sınava girecek 2-3 arkadaşınızı bulun. Haftada bir 30 dakika görüntülü görüşme yapıp karşılıklı konu anlatın. Bir konuyu başkasına anlatmak, o konuyu %300 daha iyi kavramanızı sağlar.
Taktik 5: “İstifa Gününde Çek Önemli” Kuralı
30. gün sınavın olduğu gün. Sınav sonrası 30 günlük bir ödül belirleyin: tatil, yeni telefon, özel bir yemek, ne isterseniz. Beynin ödül sistemi (dopamin), somut bir hedefle çalışmayı çok daha kolay sürdürür.
Taktik 6: Mutlu Çalışma Alanı
30 gün boyunca aynı masada çalışın. Temiz, düzenli, sevdiğiniz bir bardak su ve küçük bir bitki. Beyin mekansal tutarlılık sağladığında çalışmayı otomatik rutine çevirir. “Bu masaya oturunca çalışma moduna geçiyorum” hissi oluşur.
Taktik 7: “Hayır” Demenin Gücü
30 gün boyunca sevdiklerinize ve kendinize şunu söyleyeceksiniz: “30 gün sonra tekrar konuşuruz.” Film gecesi, uzun kahvaltılar, hafta sonu kaçamakları — bunlar 30 gün sonrasına ertelenir. Sınav bitince hepsi daha tatlı gelir.
İndirilebilir Plan Şablonu
Aşağıdaki tablo, kendi 30 günlük planınızı oluştururken kullanabileceğiniz şablondur. Excel veya A4 kağıda çıkarıp günü bittikçe tik koyun. Bu küçük disiplin, motivasyonu ayakta tutar.
| Gün | Konu | Süre | Soru | ✓ |
|---|---|---|---|---|
| ___ | __________________ | ___ saat | ___ | ☐ |
| ___ | __________________ | ___ saat | ___ | ☐ |
| ___ | __________________ | ___ saat | ___ | ☐ |
İSG Akademi mobil uygulamasının “Plan” bölümü, bu şablonun dijital versiyonunu size otomatik sunar. Her konuyu bittikçe işaretler, günlük hedeflerinizi takip eder, soru çözüm performansınızı grafikler.
“Planı olan aday geçer, olmayan şansını dener.”
30 gün önce bugünün planına başlasaydın, şu an sınav başında olacaktın. 30 gün sonra da aynı lafı söyletmek için bugün başla. Disiplin + sistem = başarı.
Plan Eki: Ücretsiz 242 Soruluk PDF Soru Bankası
30 günlük planın başarıya ulaşması için günlük ortalama 35-40 soru çözmeniz gerekir. Bunun için hazır bir kaynak sunuyoruz: son 5-6 yılın gerçek çıkmış İSG sınav sorularından derlenen 242 soruluk PDF. Plandaki her konuya denk gelen sorular burada hazır bekliyor.
📄 30 Günlük Plan için 242 Soruluk PDF
Kapak + içindekiler + 14 konu bölümü + cevap anahtarı. 2020-2025 A/B/C sınıfı çıkmış soruları, mevzuat referanslı.
- Plandaki her günün konusuyla birebir eşleşen bölümler
- Her soru: 5 şık + doğru cevap + detaylı açıklama
- Kağıt üzerinde çalışmak isteyenler için ideal format
İSG Akademi Uygulaması: 30 Günlük Planın Dijital Asistanı
Kağıt kalem plana alışkın olabilirsin ama dijital bir plan üç büyük avantaj sağlar: otomatik takip, hatırlatma ve analiz. İSG Akademi mobil uygulaması tam bu amaçla tasarlandı:
- Gün gün konu takvimi — 30 günlük plan dahili, kendi başlangıç tarihinizle senkronize.
- Günlük hatırlatma bildirimi — “Bugün X konusunu çalışma zamanı” mesajı.
- 50 soruluk deneme sınavları — gerçek sınav formatı, otomatik süre.
- Yanlışlar arşivi — otomatik biriktirme + tekrar önerisi.
- İstatistik paneli — konu bazlı net yüzdeniz, zayıf konular, gelişim grafiği.
- Açıklamalı çözümler — her soru için mevzuat referansı.
📱 İSG Akademi Uygulamasını İndir
iOS ve Android için ücretsiz. 30 günlük plan + binlerce çıkmış soru + adaptif öğrenme, hepsi cebinizde.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
İSG sınavına 30 gün yeterli mi?
Evet — günde 3 saat düzenli çalışan bir aday için 30 gün fazlasıyla yeterlidir. Anahtar süreden çok düzenlilik + doğru sıralamadır. Rastgele çalışan aday 90 günde bile kazanamayabilirken, planlı çalışan aday 30 günde ilk denemede geçer.
Günde kaç saat çalışmalıyım?
Hafta içi 3 saat, hafta sonu 4-5 saat idealdir. Üç saati üç parçaya bölerek çalışmak (sabah 30 dk, öğle 30 dk, akşam 2 saat), tek seferde çalışmaktan %40 daha verimlidir.
Hangi kaynaklardan çalışmalıyım?
Ana kaynak: 2024 sonrası güncel mevzuat kitapları + İSG Akademi soru bankası. Yan kaynak: YouTube’daki uzmanlardan konu anlatımı. Eski PDF’lerden uzak durun — periyodik kontrol süreleri ve para cezaları güncelliğini yitirmiş olabilir.
Çalışmaya başlarken zorlanıyorum, ne yapmalıyım?
“Başlamak” her adımdan zordur. İlk 3 gün zorlanmak normaldir; beynin yeni rutine oturması için süre gerekir. 4. günden itibaren ivme kazanırsınız. Bu sebeple planın ilk 3 gününde kendinizi minimum hedefle zorlamayın — sadece başlayın.
Bir gün plana ara verdim, ne yapmalıyım?
Bir gün kaçırmak krizde değil. Ama üç gün art arda kaçırmak zincir kırılmasıdır. Kaçırdığınız günü ertesi gün hafta sonuna ertelemeden mümkün olan en erken hafta sonunda telafi edin.
Plan başında hangi sınıf için başlamalıyım?
Aynı plan A, B, C sınıfı ve işyeri hekimi sınavı için geçerlidir; sadece konuların derinliği farklıdır. A sınıfına girenler hesaplama ve vaka analizi sorularına 10 gün fazladan ayırabilir.
Sınava giremeyeceğim tarih yaklaşıyor, şimdi başlasam yetişir mi?
14 gün kalan adaylar için bu plan sıkıştırılmış versiyonda uygulanabilir: her günün iki gününü birleştirin, haftalık yapıyı 3.5 güne sıkıştırın. Günde 5-6 saat ayırabilir misiniz? Cevabınız evetse 14 gün bile yeterlidir.
Sonuç: 30 Gün Sonunda Görüşelim
Bu yazıyı kapattığında, önünde iki seçenek var: (1) “bir ara başlarım” deyip unutmak, (2) bugün saat 20:00’da planın 1. gününe başlamak. 30 gün sonra bu iki seçeneğin farkı, senin için belgeli bir uzman olmak ile hâlâ plan yapmakta olmak arasındaki fark olacak.
30 gün, hayatın büyük resmi içinde çok kısa bir dilim. Ama bu 30 gün, sonraki 30 yılının gelir tablosunu şekillendirebilir. İSG Akademi olarak biz bu 30 günde yanındayız — gün gün konu takibi, binlerce çıkmış soru, deneme sınavları ve motivasyon mesajları dahil.
Şimdi tek bir şey kaldı: Başla. Bu yazıyı yer imine ekle, telefonda 20:00 için alarm kur, uygulamayı indir. 30 gün sonra bize bu sayfaya geri gel ve yorumlara yaz: “Başardım.”
30 Günlük Planıma Bugün Başlıyorum →
Bu içerik İSG Akademi koçluk ekibi ve saha deneyimi 15 yıl üstü A sınıfı İSG uzmanları tarafından hazırlanmıştır. Planın başarı oranı, 600+ adaya uygulama sonucu ölçülmüştür. Mevzuat değişikliklerinde yazı güncellenmektedir.